 XX зуун гарчхаад байхад Хятад нь ямар ч шинэчлэл хийгээгүй хоцрогдсон феодал орон байлаа. Энэ оронд монгол, манж үндэстний эрх дарх илүү байснаас гадна Монгол нутагт онцгой хууль үйлчилж байв.
Барууны жишгээр хийх реформ хийх гэсэн хэд хэдэн удаагийн оролдлого сүйрсний эцэст 107 онд хатан хаан Цү Ши үндсэн хуульт хаант улс болон өөрчлөгдөхийг зөвшөөрчээ. Энэ зөвшөөрлийн дагуу хийгдсэн реформын анхны алхмуудад Монголын онцгой байдлыг халж, ердийн муж болгон өөрчилж, газар тариалан эрхлэх хятадуудыг үй олноор нь нутгийн гүн рүү оруулж эхэлсэн нь Монголын феодалуудын дургүйг хүргэн, эцэст нь Хятадын хувьсгалын үеэр өөрийн тусгаар тогтнолоо зарласан юм.
1915 оны Хиагтын гэрээгээр Монголыг онцгой эрх бүхий автономит муж болгож урьдын жийргэвч бүсийн хэлбэрээ хадгалахыг хятадууд үнэн чанартаа зөвшөөрчээ. Гэвч энэ орон Оросын хяналтад байгаа явдал хоорондоо тэмцэлдэгч Хятадын генералуудын дургүйг хүргэж, эцэст нь дотоодын тэмцэлдээ нэр алдар олох зорилгоор Сю Шүжэн генерал 1919 онд Монголын автономийг устгасан юм.
1920 онд засгийн эрхэнд гарсан дараагийн бүлэглэл Сю генералын үйлдлийг адал балмад явдал хэмээн хүлээн зөвшөөрөөд Монгол дахь онцгой жийргэвч бүсийн бодлогоо дахин сэргээх бодолтойгоо хэлсэн байна. Гэвч удалгүй Октябрийн хувьсгал гарч, Орост иргэний дайн дэгдсэн хийгээд, Бээжинд тогтвортой төр байхгүй, мөн л иргэний дайн болж байсан учраас Монголын талаар нэгдсэн бодлого боловсрох цаг гарсангүй. 1924 онд тогтож байсан засгийн газар нь Монголоос Зөвлөлтийн цэрэг гарч, Монголыг Хятадын нэг хэсэг гэдгийг Зөвлөлтийн тал хүлээн зөвшөөрч л байвал энэ орон хоёр хөршийн завсрах жийргэвч бүсээрээ үлдвэл үлдэг гэсэн бодолтой байсан бололтой.
1927 онд Хятадын засгийн эрхэнд Чан Кайшигийн бүлэг гарч ирснээс хойш Монголыг Хятадын салшгүй нэг хэсэг гэдгийг л ЗХУ хүлээн зөвшөөрч байвал бусад нь хамаагүй гэсэн бодолтой байж. Хэдийгээр ЗХУ, Гоминданы засгийн газрын хооронд 1927-37 онд гүн зөрчил байсан боловч 1924 оны гэрээг дагаж л байвал бусад нь бага ач холбогдолтой гэж үзэж байсан, тэгээд ч иргэний дайн болон Японтой хийж буй дайндаа тун завгүй байжээ.
|